Na rynku tekstylno-odzieżowym istnieje wiele dobrowolnych standardów związanych z przestrzeganiem wysokich kryteriów społecznych i środowiskowych. Ta różnorodność nie tylko utrudnia konsumentom wybór, ale może także przyprawić o zawrót głowy samych przedsiębiorców. Przede wszystkim istotne jest, by instytucje, które ustanawiają te standardy, były niezależne od biznesu. Tylko takie podejście jest w stanie zapewnić im wiarygodność i bezstronność. Na szczęście na rynku istnieją wiarygodne standardy zainicjowane i weryfikowane przez niezależne organizacje społeczne, związki zawodowe oraz/lub przedsiębiorców (ważne by ci ostatni nie posiadali dominującej pozycji w zarządzie organizacji).
Inicjatywy te różnią się nie tylko swoją strukturą organizacyjną, ale także podejściem rynkowym. Najbardziej rozpowszechniona jest certyfikacja produktów, którą charakteryzuje to, że po spełnieniu odpowiednich kryteriów, przedsiębiorca uzyskuje prawo do użycia na końcowym produkcie oznaczenia widocznego dla konsumenta. Ich zaletą jest jasna rozpoznawalność dla użytkownika, a wadą fakt, że firmy odzieżowe mogą poddawać certyfikacji tylko niektóre produkty lub kolekcje, bez zmiany strategii działania całego przedsiębiorstwa. Innym znanym podejściem jest certyfikacja fabryk – w tym przypadku kryteria muszą być spełnione przez pojedyncze zakłady produkcji, które podlegają audytom i są certyfikowane pod kątem przestrzegania danych standardów. Certyfikat nie jest widoczny na końcowym produkcie. Całkowicie inne podejście charakteryzuje inicjatywy wielostronne (Multistakeholders Initiative, MSI), zrzeszające niezależne organizacje społeczne, związki zawodowe i firmy. Firmy, które chcą zostać członkiem takiej inicjatywy muszą dostosować strategię działania całego przedsiębiorstwa do kodeksu jej postępowania. Bardzo często takie działanie jest rozłożone w czasie i w odróżnieniu od certyfikacji nie polega tylko i wyłącznie na weryfikacji określonych kryteriów, ale także na wymianie doświadczeń, ciągłej pracy i doskonaleniu. Istnieją także inicjatywy wspierające – w odróżnieniu od poprzednich nie polegają one na ustanawianiu wspólnych kryteriów i ich weryfikacji, ale na wspieraniu firm (poprzez wymianę wiedzy i doświadczeń), w dążeniu do większej odpowiedzialności społecznej i/lub środowiskowej. Całkowicie inne założenie mają inicjatywy przyznające tzw. kod produktu. Każdy produkt w tym systemie otrzymuje swój własny kod umożliwiający prześledzenie przez konsumentów wszystkich etapów produkcji. Takie oznaczenie sprzyja większej przejrzystości łańcucha dostaw.
Poniższe zestawienie stara się przybliżyć najbardziej rozpowszechnione certyfikaty i inicjatywy wielostronne wskazując na ich najważniejsze kryteria a także mocne i słabe strony.
Kryteria te zostały zebrane w następujące kategorie:
Surowce przyjazne środowisku
Kategoria ta dotyczy stosowania surowców przyjaznych środowisku, zarówno tych spełniających standardy rolnictwa ekologicznego (organic, bio, eco)(1) jak i niecertyfikowanych, ale naturalnych i mających mniej negatywny wpływ na środowisko. W obydwu tych przypadkach oznacza to stosowanie bardziej zrównoważonych metod pozyskiwania surowca, tj.:
- przyjazna środowisku produkcja surowców roślinnych oznacza zakaz stosowania w uprawie pestycydów, insektycydów, GMO oraz nawozów sztucznych,
- przyjazna środowisku produkcja surowców pochodzenia zwierzęcego gwarantuje uwzględnienie dobrostanu zwierząt (co oznacza zakaz chowu przemysłowego, rutynowego podawania leków i szczepionek, podawania paszy zawierającej GMO, stosowania hormonów wzrostu).
Kategoria ta odnosi się wyłącznie do produkcji surowców (pierwszy etap w łańcuchu produkcji). Nie uwzględnia więc obróbki i przetwarzania surowców (np. wybielania, farbowania, wykańczania etc.).
Produkcja przyjazna środowisku
Kategoria ta obejmuje stosowanie metod produkcji (obróbka i przetwarzanie surowców) bardziej przyjaznych środowisku. Przyjazne środowisku metody przetwarzania włókien tekstylnych na wszystkich etapach obróbki (w tym przędzenie, tkanie, barwienie, drukowanie, wykańczanie) gwarantują zakaz stosowania toksycznych substancji w tym: metali ciężkich, formaldehydu, enzymów modyfikowanych genetycznie, substancji pomocniczych zaliczanych do alergenów lub substancji rakotwórczych, a także wybielaczy na bazie chloru. Obejmują także zastosowanie ekologicznego systemu zarządzania, z procedurami minimalizującymi ilość odpadów i zanieczyszczeń, systemu oczyszczania ścieków oraz zrównoważone zarządzanie wodą i energią przez cały cykl życia produktu.
Standardy pracy
Kategoria ta obejmuje potwierdzone przez niezależne instytucje przestrzeganie warunków pracy według standardów Międzynarodowej Organizacji Pracy na przestrzeni tych etapów łańcucha produkcji, w których występuje wysokie ryzyko łamania praw pracowniczych.(2) Standardy te są ustanowione w fundamentalnych konwencjach MOP, konwencjach MOP i rekomendacjach MOP:
- zatrudnienie ma charakter dobrowolny (Konwencje MOP nr 29 i 105),
- zakaz dyskryminacji w zakresie pracy i zatrudnienia (Konwencje MOP nr 100 i 111),
- zakaz pracy dzieci (Konwencje MOP nr 138 i 182),
- wolność zrzeszania się i prawo do negocjacji zbiorowych (Konwencje MOP nr 87 i 98),
- płaca wystarczająca na życie (Konwencje MOP nr 26 i 131),
- ograniczenie czasu pracy do ośmiu godzin dziennie (Konwencja MOP nr 1),
- zapewnienie bezpieczeństwa i higieny pracy (Konwencja MOP nr 155),
- prawnie wiążący stosunek pracy.
Sprawiedliwy Handel
Kategoria ta obejmuje stosowanie sprawiedliwych relacji handlowych z producentami z krajów najmniej rozwiniętych oraz krajów rozwijających się.(3) Gwarantuje to ruch Sprawiedliwego Handlu (Fair Trade), który ma na celu wprowadzenie większej równości i partnerstwa w relacjach handlowych z drobnymi producentami w krajach rozwijających się oraz zapewnienie im godnego życia. Gwarancją Sprawiedliwego Handlu jest międzynarodowy znak certyfikacyjny Fairtrade umieszczony na produkcie lub uczestnictwo firmy w międzynarodowych relacjach handlowych zgodnie ze standardami Światowej Organizacji Sprawiedliwego Handlu (Word Fair Trade Organisation). (4)
Przejrzystość łańcucha dostaw
Kategoria ta dotyczy przejrzystości całego łańcucha dostaw. Oznacza to, że każdy etap procesu produkcji musi być znany, upubliczniony i możliwy do prześledzenia przez konsumentów. Konsument musi mieć możliwość uzyskania informacji na temat wszystkich etapów produkcji wyrobu, który kupuje.
Ocena Polskiej Zielonej Sieci:*
Każdy standard został szczegółowo przeanalizowany, a następnie oceniony przez PZS według systemu świateł ulicznych, gdzie:
- kolor zielony oznacza wynik bardzo dobry w danym obszarze;
- kolor żółty oznacza zadawalający, przeciętny;
- kolor czerwony oznacza wynik niedostateczny lub brak działań w danym obszarze.
Certyfikaty ocenione przez Polska Zieloną Sieć:
(1) Certyfikująca instytucja musi być akredytowana przez IFOAM (www.ifoam.org) lub musi być organem certyfikującym spełniającym standardy ISO 65.
(2) Szczególnie dotyczy to krajów najmniej rozwiniętych oraz krajów rozwijających się. Zgodnie z podziałem ONZ są to kraje Afryki, Ameryki Południowej, Ameryki Środkowej, Karaibów, Azji (z wykluczeniem Japonii) i Oceanii (z wykluczeniem Australii i Nowej Zelandii) – unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm oraz etapów produkcji, które są najbardziej pracochłonne (np. etap CMT – z ang. cut, make, trim; tłum.: cięcie, szycie, wykończenie).
(3) Zgodnie z podziałem ONZ są to kraje Afryki, Ameryki Południowej, Ameryki Środkowej, Karaibów, Azji (z wykluczeniem Japonii) i Oceanii (z wykluczeniem Australii i Nowej Zelandii) – unstats.un.org/unsd/methods/m49/m49regin.htm
* Jako źródła informacji służyły w większości strony internetowe poszczególnych inicjatyw, wkład ekspertów z danej dziedziny, raporty i analizy, a także odpowiedzi na pytania zadane bezpośrednio osobom odpowiedzialnym za dany certyfikat lub inicjatywę. Poniższe zestawienie nie rości sobie praw do bycia wyczerpującym.
