Co roku produkowane jest 100 mln ton odzieży, a aż 92 mln ton trafia na wysypisko śmieci. Jeśli nie doprowadzimy do zmian w tym obszarze, to według szacunków w ciągu dziesięciu lat ilość tych odpadów wzrośnie do 134 mln t rocznie []. Choć na pierwszy rzut oka może się wydawać, że głównym problemem związanym z fast fashion są odpady tekstylne i nadmierna konsumpcja, to równie istotnym skutkiem jest degradacja gleby i spadek jej żyzności (Rukhaya, Yadav, Rose, Grover, & Bisht, 2021).

 

 

Produkcja odzieży zaczyna się od surowców, a wiele z nich pochodzi bezpośrednio z rolnictwa. Przykładem może być bawełna, która stanowi podstawowy surowiec do produkcji wielu tanich ubrań. Uprawa bawełny jest bardzo wymagająca dla gleby - intensywne stosowanie pestycydów, herbicydów oraz nawozów chemicznych prowadzi do wyjaławiania ziemi, erozji oraz zanieczyszczenia wód gruntowych. Z całkowitej ilości pestycydów na świecie, aż 6% jest wykorzystywane do uprawy bawełny (choć zajmuje tylko 2.5% gruntów ornych)! (Niinimäki, Peters, Dahlbo, Perry, Rissanen, & Gwilt, 2020). Gleba poddana takim działaniom przez dłuższy czas, traci zdolność do regeneracji. W rezultacie konieczne staje się używanie coraz większej ilości chemikaliów, co prowadzi do błędnego koła degradacji. Kolejnym problemem jest monokultura, czyli uprawianie jednego rodzaju rośliny (np. wyłącznie bawełny czy kukurydzy) na dużym areale. Monokultury osłabiają bioróżnorodność, a także sprawiają, że gleba staje się bardziej podatna na choroby, szkodniki i erozję. Z czasem prowadzi to do utraty materii organicznej i zmniejszenia zdolności gleby do magazynowania wody, co jest kluczowe dla zachowania jej żyzności. Wysuszone, wyjałowione gleby stają się bezużyteczne nie tylko dla rolnictwa, ale również dla lokalnych ekosystemów (Moorhouse, 2020).

 

 

 

Nie tylko produkcja surowców tekstylnych, ale również przemysłowe procesy barwienia i wykańczania tkanin wpływają negatywnie na glebę. Wiele fabryk, szczególnie w krajach rozwijających się, gdzie normy środowiskowe są słabo przestrzegane, odprowadza toksyczne ścieki bezpośrednio do środowiska. Substancje chemiczne (np. metale ciężkie, formaldehyd, ftalany) używane w procesach barwienia i impregnacji tkanin mogą przenikać do gleby i zatruwać ją. Wiele barwników-zarówno syntetycznych, jak i naturalnych- nie wiąże się trwale z włóknami tkanin. W rezultacie znaczna część barwnika spłukuje się już podczas pierwszego kontaktu materiału z wodą po procesie farbowania. Przykładowo, tkaniny barwione tzw. barwnikami bezpośrednimi, które należą do grupy pigmentów syntetycznych, zatrzymują jedynie około 80% barwnika. Pozostałe 20% przedostaje się do ścieków, przyczyniając się do zanieczyszczenia zasobów wodnych (Munasinghe, Jayasinghe, Ralapanawe, & Gajanayake, 2016). Toksyczne związki chemiczne niszczą mikroflorę glebową i zmieniają odczyn gleby, co bezpośrednio wpływa na jej zdolność do wspierania wzrostu roślin (Rukhaya et al., 2021).

 

Przemysł garbarski jest jednym z najbardziej szkodliwych dla środowiska sektorów przemysłu. Proces obróbki skóry generuje ogromne ilości zanieczyszczeń, które trafiają do gleby i wód, często bez odpowiedniego oczyszczenia (Yuvaraj et al., 2020). W trakcie produkcji tego rodzaju wyrobów wykorzystuje się ponad 250 różnych substancji chemicznych, a do najgroźniejszych produktów pochodzących z garbarni należą związki chromu (szczególnie niebezpieczny chrom sześciowartościowy- Cr(VI)), chlorowane fenole, siarczki, barwniki azowe oraz metale ciężkie (np. rtęć, ołów, kadm, arsen czy cynk). Oprócz tego uwalniane są rozpuszczalniki, pestycydy, oleje, smary i formaldehyd. Substancje te wnikają do gleby i wód gruntowych, zagrażając nie tylko roślinom i zwierzętom, a w konsekwencji zdrowiu człowieka. Największe zagrożenie stanowią Cr(VI) oraz chlorowane fenole, które one silnie toksyczne, trudne do rozkładu i mają zdolność do akumulacji w organizmach żywych. Ich obecność w środowisku prowadzi do poważnych zaburzeń w funkcjonowaniu lokalnych ekosystemów oraz stanowi realne ryzyko dla zdrowia publicznego (Guya, 2017).

 

W trakcie produkcji skóry oraz jej oczyszczaniu powstają znaczne ilości odpadów stałych, zwanych jako osady garbarskie. Ich utylizacja jest niezwykle trudna, gdyż w składzie znajdują się resztki garbowanej skóry, które pod wpływem stosowanych substancji chemicznych są odporne na rozkład chemiczny i biologiczny, a to powoduje, że osady garbarskie są niezwykle uciążliwe dla środowiska. Pod ich wpływem, gleba może mieć ograniczone zdolności uprawowe, a skażone wody gruntowe mogą stać się źródłem zagrożenia dla lokalnych systemów oraz wody pitnej. Ich bezpieczne zagospodarowanie stanowi poważne wyzwanie, a do najczęściej stosowanych metod można zaliczyć składowanie na wysypiskach lub spalanie. Spalanie osadów garbarskich uwalnia szkodliwe substancje do atmosfery, przyczyniając się do zanieczyszczenia powietrza, natomiast ich składowanie grozi długotrwałym skażeniem środowiska. Dlatego też konieczne jest opracowywanie i wdrażanie bardziej przyjaznych środowisku metod utylizacji tych odpadów, które pozwolą na ograniczenie ich wpływu na zdrowie ludzi i przyrodę. W dodatku substancje garbarskie mogą powodować długotrwałe zmiany mikrobiologiczne w glebie, prowadząc do śmierci pożytecznych mikroorganizmów oraz zakłócenia naturalnych cykli biologicznych. Skażona gleba staje się nieprzydatna do rolnictwa, a jej rekultywacja może trwać dekady (Singh, Kumari, & Prasad, 2023).

 

Współczesny przemysł odzieżowy dynamicznie się rozwija, wprowadzając innowacyjne technologie, które nie tylko podnoszą jakość produktów, ale również prowadzą do ograniczenia negatywnego wpływu na środowisko. Jednym z kluczowych obszarów zmian jest barwienie tkanin oraz przetwarzanie skór. Tradycyjne metody barwienia często opierają się na ogromnej ilości zużywanej wody oraz szkodliwych substancjach chemicznych, które trafiają do środowiska, głównie do gleby i wód gruntowych (Khattab, Abdelrahman, & Rehan, 2020). Popularność zyskują technologie bardziej zrównoważone, takie jak druk 3D na tkaninach czy barwienie bezwodne. Druk 3D, który jest kojarzony był z przemysłem samochodowym czy medycznym, stał się alternatywnym zastosowaniem w modzie. Polega on na nanoszeniu warstw farby lub materiałów barwiących bezpośrednio na powierzchnię tkaniny, co umożliwia tworzenie unikalnych wzorów, struktur i kolorów bez konieczności stosowania wody oraz substancji chemicznych typowych dla tradycyjnego farbowania. Technologia ta pozwala na precyzyjne zarządzanie ilością użytych materiałów, minimalizując straty i eliminując odpady. Dodatkowo, proces ten może być w pełni zautomatyzowany, co zmniejsza zapotrzebowanie na zasoby ludzkie i energetyczne. Pei, Shen, and Watling (2015) badali przyczepność materiałów polimerowych drukowanych bezpośrednio na różnych rodzajach tkanin. PLA osiągnął najlepsze rezultaty podczas druku na ośmiu różnych tkaninach, gdzie charakteryzował się znakomitą przyczepnością nawet przy rzadkim splocie oraz wysoką jakością wydruku i dobrą odpornością na zginanie.

 

Kolejnym krokiem ku zrównoważonemu rozwojowi są metody barwienia tkanin bez użycia wody. Przykładem może być technologia superkrytycznego dwutlenku węgla (CO₂), który w odpowiednich warunkach fizycznych zastępuje wodę jako nośnik barwnika. Kolejnym przykładem jest barwienie tkanin z wykorzystaniem technologii ultradźwięków, gdzie widoczny jest przyspieszający efekt koloryzacji przy jednoczesnym obniżeniu temperatury i stężenia substancji chemicznych.  Te rozwiązania to nie tylko znaczące ograniczenie zużycia wody (nawet o 90-100%), ale także eliminacja stosowania wielu szkodliwych substancji chemicznych, co pozytywnie wpływa na środowisko (Khattab et al., 2020).

 

 

Ziemia, a zwłaszcza gleba, odgrywa kluczową rolę w funkcjonowaniu ekosystemów. Niestety, przemysł fast fashion przyczynia się do jej niszczenia, negatywnie wpływając również na lasy i całą równowagę przyrodniczą. Gleba nie tylko umożliwia uprawę żywności, ale także pełni ważną funkcję w pochłanianiu dwutlenku węgla. Jednym z najbardziej palących problemów środowiskowych naszych czasów jest jej postępująca degradacja na skalę globalną, co stanowi poważne zagrożenie zarówno dla bezpieczeństwa żywnościowego, jak i wspomaga kryzys klimatyczny. Produkcja wełny wiąże się z intensywnym wypasem kóz i owiec, który prowadzi do niszczenia cennej roślinności i erozji gleby, a w konsekwencji do wyjaławiania ziemi (Rukhaya et al., 2021). Badania wskazują, że aż 48% tkanin modowych pochodzących z drzew jest związane z wylesieniem. W efekcie spada jakość gruntów, pojawiają się problemy z dostępem do żywności, a lokalna ludność doświadcza głodu. Dodatkowo, każdego roku z powierzchni planety znika wiele tysięcy hektarów cennych lasów, często są to obszary o ogromnym znaczeniu przyrodniczym i kulturowym. Zastępowanie ich plantacjami drzew służących produkcji włókien tekstylnych przyczynia się do utraty bioróżnorodności i osłabia naturalne mechanizmy ochrony klimatu (Rukhaya et al., 2021).

 

 

 

Fast fashion przyczynia się również do ogromnej produkcji odpadów tekstylnych, które często kończą swoje życie na wysypiskach śmieci. Tkaniny syntetyczne, takie jak poliester czy akryl, rozkładają się setki lat, a w procesie tym mogą uwalniać szkodliwe substancje do gleby. Nawet naturalne tkaniny, jeśli zostały poddane intensywnej obróbce chemicznej, mogą zanieczyszczać środowisko. Wysypiska śmieci w odpadami tekstylnymi często nie są odpowiednio zabezpieczone, przez co substancje chemiczne przenikają do gleby i wód gruntowych. Absolutnie nie jest tak, że wyrzucenie odpadów tekstylnych na śmietnisko powoduje rozwiązanie problemu. Znaczna część odpadów komunalnych to tekstylia, które przez to, że są duże objętościowo szybko zapełniają i tak ograniczoną przestrzeń na wysypiskach (Mukherjee, 2015).

 

Podsumowując, trend fast fashion jest wielowymiarowym problemem z ogromnie negatywnym wpływem na glebę i jej żyzność. Każdy etap łańcucha produkcji ciuchów powoduje degradację gleby, zaczynając od intensywnych upraw monokulturowych, poprzez skażenie chemiczne, kończąc na składowaniu odpadów tekstylnych. W obliczu kryzysu klimatycznego i rosnącego zapotrzebowania na żywność oraz czyste środowisko, konieczne jest promowanie bardziej zrównoważonych modeli produkcji i konsumpcji w przemyśle odzieżowym. Tylko poprzez świadome decyzje zakupowe i odpowiedzialną produkcję możemy zadbać o to, by gleba – podstawowe źródło życia na Ziemi – zachowała swoją żyzność dla przyszłych pokoleń.

 

Zmiana w kierunku ekologicznego podejścia do mody może obejmować m.in. stosowanie organicznych lub recyklingowanych materiałów, wdrażanie gospodarki o obiegu zamkniętym czy korzystanie z nowoczesnych technologii, takich jak druk 3D i projektowanie cyfrowe, które pozwalają ograniczyć nadprodukcję i ilość odpadów. Inwestycje w badania nad biodegradowalnymi tkaninami i bardziej ekologicznymi procesami barwienia mogą również odegrać znaczącą rolę w redukcji negatywnego wpływu fast fashion na środowisko. Równie ważne jest podejmowanie działań o charakterze społecznym: wspieranie lokalnego handlu i zagwarantowanie etycznych warunków pracy. Transparentność w łańcuchu dostaw i dostęp do informacji o pochodzeniu materiałów budują zaufanie konsumentów i pomagają im podejmować bardziej świadome decyzje zakupowe. Dzięki wdrażaniu ekologicznych praktyk i promowaniu odpowiedzialnej konsumpcji, przemysł modowy ma szansę przekształcić się w sektor bardziej odpowiedzialny i zrównoważony, nie tylko z myślą o obecnych mieszkańcach Ziemi, ale też o przyszłych pokoleniach (Chakraborty & Jha, 2024).

 

 

Prof. dr hab. inż. Ewelina Jamróz – polska naukowczyni. Jako pierwsza na świecie opracowała w pełni biodegradowalne folie oraz mikro- i nanokapsułki bazujące na furcelleranie – polisacharydzie pochodzącym z alg czerwonych (Furcellaria lumbricalis). Wykładowczyni w Katedrze Chemii na Uniwersytecie Rolniczym oraz w Katedrze Opakowalnictwa i Procesów Logistycznych Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie. Głównym celem jej działalności i naukowej jest rozwój biodegradowalnych materiałów nowej generacji, które mogą znaleźć zastosowanie w różnych gałęziach przemysłu, przyczyniając się do poprawy jakości życia i wzrostu konkurencyjności polskiej gospodarki.

 

 

 

Chakraborty, D., & Jha, S. (2024). Impact of Fast Fashion on Environmental Sustainability. Technological Innovation and Sustainability: Navigating The Future, 72.

Guya, G. (2017). Impacts of tannery effluent on environments and human health. J. Environ. Earth Sci, 7, 88-97.Khattab, T. A., Abdelrahman, M. S., & Rehan, M. (2020). Textile dyeing industry: environmental impacts and remediation. Environmental Science and Pollution Research, 27(4), 3803-3818.

Moorhouse, D. (2020). Making fashion sustainable: Waste and collective responsibility. One Earth, 3(1), 17-19.

Mukherjee, S. (2015). Environmental and social impact of fashion: Towards an eco-friendly, ethical fashion. International Journal of Interdisciplinary and Multidisciplinary Studies, 2(3), 22-35.

Munasinghe, M., Jayasinghe, P., Ralapanawe, V., & Gajanayake, A. (2016). Supply/value chain analysis of carbon and energy footprint of garment manufacturing in Sri Lanka. Sustainable Production and Consumption, 5, 51-64.

Niinimäki, K., Peters, G., Dahlbo, H., Perry, P., Rissanen, T., & Gwilt, A. (2020). The environmental price of fast fashion. Nature Reviews Earth & Environment, 1(4), 189-200.

Pei, E., Shen, J., & Watling, J. (2015). Direct 3D printing of polymers onto textiles: experimental studies and applications. Rapid Prototyping Journal, 21(5), 556-571.

Rukhaya, S., Yadav, S., Rose, N. M., Grover, A., & Bisht, D. (2021). Sustainable approach to counter the environmental impact of fast fashion. The Pharma Innovation Journal, 10(8), 517-523.

Singh, K., Kumari, M., & Prasad, K. S. (2023). Tannery effluents: current practices, environmental consequences, human health risks, and treatment options. CLEAN–Soil, Air, Water, 51(3), 2200303.

Yuvaraj, A., Karmegam, N., Ravindran, B., Chang, S. W., Awasthi, M. K., Kannan, S., & Thangaraj, R. (2020). Recycling of leather industrial sludge through vermitechnology for a cleaner environment—A review. Industrial Crops and Products, 155, 112791.