Doświadczenia projektu Change(K)now!, którego polskim partnerem jest Fundacja Kupuj Odpowiedzialnie, pokazują, że kluczem do redukcji odpadów opakowaniowych są skoordynowane działania władz publicznych, biznesu i operatorów systemów wielorazowych. Pomimo licznych inicjatyw pilotażowych i rosnącej świadomości społecznej opakowania wielokrotnego użytku nie stały się jeszcze standardem w codziennej konsumpcji. Rozwiązania wielorazowe sprawdzają się w praktyce w szkołach, podczas wydarzeń publicznych i w usługach gastronomicznych na wynos, ale tylko wtedy, gdy odpowiednio współgrają ze sobą zarządzanie, infrastruktura, modele biznesowe i doświadczenia użytkowników. Tam, gdzie te elementy są nieskoordynowane, systemy ponownego użycia pozostają propozycją niszową.
Konieczna jest zmiana perspektywy. Ponowne użycie nie jest wyłącznie kwestią zachowań konsumenckich ani prostym rozwiązaniem technicznym, ale przede wszystkim transformacją systemową. Do jej przeprowadzenia nie wystarczy wzrost świadomości – muszą mu towarzyszyć konkretne mechanizmy dostosowane do współczesnego stylu życia oraz jasne zasady postępowania. Przedsiębiorstwa nie inwestują bez przewidywalnego popytu i uczciwych warunków rynkowych, a samorządy nie mogą działać skutecznie bez przejrzystych regulacji i wsparcia finansowego. Rzeczywista zmiana wymaga zatem skoordynowanego podejścia na wszystkich poziomach zarządzania.
Samorządy już teraz podejmują konkretne działania w tym zakresie: włączają rozwiązania wielorazowe do swoich strategii, wprowadzają odpowiednie zasady obowiązujące podczas lokalnych wydarzeń i wykorzystują zamówienia publiczne jako narzędzie promujące zmiany. Postępy są jednak spowalniane przez rozdrobniony rynek, niewystarczającą infrastrukturę, niejasny podział odpowiedzialności oraz nierówne warunki konkurencji pomiędzy systemami wielokrotnego użytku a opakowaniami jednorazowymi.
Aby przyspieszyć transformację i sprawić, że opakowania wielorazowe staną się stałym elementem codziennej konsumpcji, niezbędne są decyzje polityczne. Oto dziesięć priorytetowych działań, którymi decydenci mogą wesprzeć te procesy:
- Wprowadzenie obowiązkowego stosowania wielorazowych opakowań podczas dużych wydarzeń publicznych, wraz z jasnymi zasadami i skutecznym egzekwowaniem przepisów.
- Uwzględnianie kryteriów dla wielorazowych rozwiązań we wszystkich zamówieniach publicznych i umowach dotyczących żywienia zbiorowego, aby tworzyć stabilny popyt.
- Rozwój dobrze zorganizowanej i łatwo dostępnej infrastruktury zwrotu opakowań jako elementu planowania przestrzennego i projektowania przestrzeni publicznej.
- Zapewnienie współdziałania systemów, aby zapobiec fragmentacji rynku i dezorientacji konsumentów.
- Tworzenie zachęt ekonomicznych do stosowania wielorazowych rozwiązań oraz mechanizmów zniechęcających do korzystania z opakowań jednorazowych, w tym dodatkowych opłat.
- Wprowadzenie jasnych przepisów dotyczących higieny, odpowiedzialności i systemów depozytowych, aby ograniczyć niepewność prawną.
- Wspieranie partnerstw publiczno-prywatnych umożliwiających współpracę między samorządami, przedsiębiorstwami i dostawcami usług.
- Wykorzystywanie zamówień publicznych jako narzędzia kształtowania rynku poprzez powiązanie celów strategicznych z ich praktyczną realizacją.
- Projektowanie systemów w sposób zapewniający wygodę użytkowania i czyniący rozwiązania wielokrotnego użytku najprostszym wyborem dla konsumentów.
- Wdrażanie systemów monitorowania i kryteriów oceny efektywności, aby zapewnić rzeczywiste korzyści środowiskowe.
Skuteczna realizacja tych rekomendacji wymaga precyzyjnego podziału kompetencji.
Na szczeblu lokalnym samorządy pełnią rolę koordynatorów systemowych. Zajmują się regulacjami, zamówieniami publicznymi, planowaniem infrastruktury oraz budowaniem współpracy między podmiotami na rynku. Ich siła polega na kształtowaniu lokalnych warunków – wprowadzaniu wielorazowych opakowań podczas ogólnodostępnych wydarzeń, uwzględnianiu ich w przetargach oraz zapewnianiu, by systemy wielorazowe były rozpoznawalne, dostępne i łatwe w obsłudze.
Na szczeblu krajowym rządy tworzą warunki sprzyjające rozwiązaniom wielorazowym. Obejmują one przejrzyste prawo, instrumenty ekonomiczne oraz wsparcie finansowe na rzecz rozbudowy infrastruktury i zwiększania skali przedsięwzięć. Bez tego gminy i przedsiębiorstwa borykają się z niepewnością i ograniczonymi możliwościami działania.
Na poziomie europejskim kluczowe jest wyznaczanie ambitnych celów, dbanie o spójność przepisów i wdrażanie standardów. Wymogi dotyczące kompatybilności systemów, zharmonizowane ramy prawne i wyraźne wytyczne regulacyjne są niezbędne, aby uniknąć fragmentacji i umożliwić rozwój odpowiednich rozwiązań na różnych rynkach.
W perspektywie długoterminowej przejście na systemy wielorazowych opakowań będzie zależało od uznania ich za podstawową infrastrukturę miejską – porównywalną z gospodarką odpadami czy transportem publicznym. Wymaga to strategicznych inwestycji, skoordynowanego zarządzania i zaangażowania politycznego. Konieczne będzie również znalezienie kompromisów między: bieżącymi kosztami a przyszłymi oszczędnościami, swobodą rynku a interwencją regulacyjną oraz innowacjami a standaryzacją.
Czas na działanie jest właśnie teraz. Podstawowe elementy rozwiązań wielokrotnego użytku w sektorze żywności już istnieją, a dotychczasowe doświadczenia dostarczają gotowych wzorców. Zadaniem decydentów jest wyjście poza fazę projektów pilotażowych i połączenie różnych elementów w spójne systemy. Jeśli uda się to osiągnąć, wielorazowe opakowania mogą stać się nie tylko ekologiczną koniecznością, ale także praktyczną i powszechnie akceptowaną częścią codziennego życia.
